Dem Schicksal zum Trotz

Twórczość wielkich kompozytorów rzadko powstaje w próżni. Choć muzyka nie opisuje wydarzeń politycznych w taki sposób jak kronika czy gazeta, często nosi ślady epoki, w której została stworzona. W dziełach artystów odnajdujemy odbicie procesów społecznych, przemian politycznych i nastrojów, które kształtowały świat wokół nich. Ludwig van Beethoven należy do tych twórców, których muzykę szczególnie interesująco odczytuje się w kontekście historii. Jego V Symfonia i Koncert potrójny powstawały w czasie, gdy Europa przechodziła jedną z największych przemian od czasów rewolucji francuskiej.

Lata 1804-1808 były okresem gwałtownych zmian politycznych. W grudniu 1804 roku Napoleon Bonaparte koronował się na cesarza Francuzów, kończąc tym samym okres rewolucyjnych eksperymentów i rozpoczynając budowę własnego imperium. Rok później armia francuska odniosła spektakularne zwycięstwo pod Austerlitz, pokonując wojska Austrii i Rosji. Wiedeń, miasto, w którym mieszkał Beethoven, został zajęty przez wojska francuskie. W 1806 roku rozpadło się Święte Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego – organizm polityczny istniejący od niemal tysiąca lat. Jeszcze w tym samym roku Napoleon rozgromił Prusy pod Jeną i Auerstedt, a następnie podporządkował sobie znaczną część Europy Środkowej. W 1807 roku po pokoju w Tylży jego potęga osiągnęła szczyt. Europa wydawała się należeć do jednego człowieka. Dopiero rok 1808 przyniósł pierwsze oznaki kryzysu, gdy wybuchło powstanie w Hiszpanii i rozpoczęła się długa wojna na Półwyspie Iberyjskim.

Także Szczecin stał się częścią tej wielkiej historii. Po klęsce Prus w 1806 roku pod miasto przybył francuski generał Antoine Lasalle z niewielkim oddziałem kawalerii. Mimo że twierdzy broniło ponad pięć tysięcy żołnierzy i setki dział, pruski komendant Friedrich von Romberg uwierzył, że ma przed sobą znacznie większe siły i poddał miasto praktycznie bez walki. Wiadomość o zdobyciu Szczecina wywołała zdumienie samego Napoleona. Cesarz miał wówczas zażartować, że jeśli lekka kawaleria zdobywa twierdzę w taki sposób, będzie musiał rozwiązać korpus inżynierów i przetopić ciężką artylerię na dzwony. Szczecin pozostawał pod francuską kontrolą aż do 1813 roku, stając się ważnym punktem napoleońskiego imperium nad Bałtykiem.

W tym właśnie świecie żył i tworzył Beethoven. Kilka lat wcześniej przeżył głęboki kryzys związany z postępującą utratą słuchu. W 1802 roku, podczas pobytu w Heiligenstadt pod Wiedniem, napisał poruszający dokument znany dziś jako testament heiligenstadzki. Wyznawał w nim rozpacz z powodu choroby i przyznawał, że rozważał nawet odebranie sobie życia. Jednocześnie deklarował, że pozostanie wierny sztuce. Decyzja ta otworzyła najbardziej twórczy czas jego życia, określany dziś przez historyków muzyki mianem „okresu heroicznego”.

Koncert potrójny C-dur op. 56 powstał około 1803-1804 roku. Jest jedynym ukończonym koncertem Beethovena przeznaczonym dla trzech solistów – fortepianu, skrzypiec i wiolonczeli – z towarzyszeniem orkiestry. Utwór łączy cechy muzyki kameralnej i koncertowej, a zamiast dramatycznej walki znanej z wielu dzieł kompozytora ukazuje bardziej pogodną i elegancką stronę jego twórczości. Powstał w środowisku wiedeńskiej arystokracji, która należała do najważniejszych patronów Beethovena.

Zupełnie inny charakter ma V Symfonia c-moll op. 67, nad którą Beethoven pracował od 1804 do 1808 roku. Dzieło należy do najbardziej rozpoznawalnych utworów w historii muzyki. Od pierwszych taktów buduje atmosferę napięcia i nieustannego ruchu. Wielu słuchaczy od dwóch stuleci dostrzega w niej obraz zmagań, przezwyciężania przeciwności i zwycięstwa osiągniętego dzięki wytrwałości.

Historycy zapisują fakty: daty bitew, traktaty pokojowe, zmiany granic i upadki państw. Kompozytorzy zapisują coś innego – emocje ludzi żyjących wśród tych wydarzeń. Nie dowiemy się z V Symfonii, kiedy Napoleon wkroczył do Wiednia, ani kiedy skapitulował Szczecin. Możemy jednak usłyszeć napięcie, niepewność, nadzieję i poczucie uczestnictwa w świecie, który zmienia się na naszych oczach. Dopiero zestawienie obu tych perspektyw – historii i muzyki – pozwala zobaczyć pełniejszy, fascynujący obraz przeszłości.